İki banka soyguncusu ve biraz limon suyu
İlk bakışta bu makalenin konusuyla sadece uzaktan bir ilgisi varmış gibi görünen oldukça ilginç bir hikayeyle başlayalım. Neredeyse komik bir hikaye, ancak daha yakından incelendiğinde insan yargısı, yersiz özgüven ve hatta bilimsel açıklamaların güvenilirliği hakkında önemli bir gerçeği ortaya koyuyor: 6 Ocak 1995'te, McArthur Wheeler ve Clifton Earl Johnson, Pittsburgh bölgesinde iki banka soydu. Yüzlerini maskeyle gizlemek yerine, yüzlerine limon suyu sürdüler. Hikayeye göre, bunun kendilerini güvenlik kameraları için görünmez kılacağına inanıyorlardı — ne de olsa limon suyu görünmez mürekkep olarak kullanılabilir.
Wheeler’ın bu fikri bir Polaroid kamerayla test ettiği iddia ediliyor. Bir fotoğrafta yüzü görünmüyordu ve o bunu teorisinin doğruluğu olarak yorumladı. Ancak, görüntünün çeşitli nedenlerle kusurlu olabileceği ya da yanlış çekilmiş olabileceği olasılığını göz ardı etmişti.
Soygundan sadece birkaç gün sonra Johnson tutuklandı; Wheeler ise Nisan ayında televizyonda güvenlik kamerası görüntüleri yayınlanana kadar serbest kaldı. Bu olay, psikolog David Dunning’in şu soruyu sormasına neden oldu: Bir beceriden yoksun olmak, o beceriden yoksun olduğumuzu fark etmemizi de engelleyebilir mi?
Justin Kruger ve Dunning bu soruyu araştırdılar. 1999’da, daha sonra Dunning–Kruger etkisi olarak anılacak olan Unskilled and Unaware of It adlı çalışmayı yayınladılar.
Araştırmaları eleştirel bir bakışla değerlendirmeye dair kısa bir gözlem: Kruger ve Dunning, giriş bölümündeki anekdotlarında Wheeler’dan bahsediyorlar ancak Johnson’ı atlıyorlar. Ayrıca Wheeler’ın “o gecenin ilerleyen saatlerinde” tutuklandığını belirtiyorlar. Soygunlar bundan hemen önce anlatıldığı için, okuyucu tutuklamanın suçların işlendiği akşam gerçekleştiğini kolayca varsayabilir. Ancak, Ocak ayındaki soygunlarla Wheeler’ın Nisan ayındaki tutuklanması arasında üç aydan fazla zaman geçmiştir. Televizyon yayınının ardından yapılan tutuklamadan bahsedilmesi, aslında Nisan ayında yayınlanan haber kliplerine atıfta bulunmaktadır. Bu kafa karıştırıcı zaman çizelgesi, deneylerin geçerliliğini zedelemese de, bilimsel çalışmalardaki bağlamsal anlatıların bile neden doğrulanması gerektiğini vurgulamaktadır.
Dunning–Kruger etkisi nedir?
Bu terim, belirli bir alanda yetenekleri sınırlı olan bireylerin kendi performanslarını sıklıkla önemli ölçüde abarttıkları bir örüntüyü tanımlar. Kruger ve Dunning’in orijinal açıklamasına göre, bu tür bireyler kendi hatalarını güvenilir bir şekilde tespit etmek için gereken becerilerden tam olarak yoksun olabilirler.
İyi bir çözümün ne olduğunu bilmiyorsanız, kendi çözümünüzün neresinin yanlış olduğunu da değerlendiremeyebilirsiniz.
Bu fenomen, metabilgi ile ilgilidir: kendi düşüncelerimizi, bilgimizi ve becerilerimizi değerlendirme yeteneğimiz. Bir görevi doğru bir şekilde yerine getirmek ile bunu doğru yapıp yapmadığımızı değerlendirmek, birbiriyle ilişkili ancak farklı yeteneklerdir.
Bu kavram, bir kişinin değeri veya zekası hakkında bir yargı oluşturmaz. Ayrıca, her yeni başlayan kişinin aşırı özgüvenli olduğu anlamına da gelmez. Araştırmacılar, katılımcı grupları arasında görülen istatistiksel bir örüntüyü inceliyorlardı.
Kruger ve Dunning’in dört çalışması
Araştırmacılar, Cornell Üniversitesi öğrencilerinin katıldığı dört çalışma yürüttü. Katılımcılar çeşitli görevleri tamamladı ve diğerlerine kıyasla ne kadar başarılı olduklarını tahmin ettiler.
Mizah
İlk çalışmada katılımcılar şakaları değerlendirdi. Değerlendirmeleri, profesyonel komedyenlerin verdiği puanlarla karşılaştırıldı. Yargıları bu referans noktasından daha fazla sapan bireyler, mizahı değerlendirme konusundaki kendi yeteneklerini abartma eğilimindeydi.
Mantıksal akıl yürütme
İkinci çalışmada mantıksal akıl yürütme değerlendirildi. Yine, en düşük performans gösterenler, gruba kıyasla konumlarını önemli ölçüde abarttılar.
Dilbilgisi
Üçüncü çalışmada katılımcılar dilbilgisi sorularını yanıtladılar. Araştırmacılar ayrıca, katılımcıların başkalarının yanıtlarının kalitesini değerlendirebilip değerlendiremediklerini ve bu bilgiyi kendi performanslarını yeniden değerlendirmek için kullanıp kullanamadıklarını da inceledi. Gerçek performans ile öz değerlendirme arasındaki fark, yine özellikle düşük puan alanlar arasında dikkat çekiciydi.
Eğitim ve öz farkındalık
Dördüncü çalışmada mantıksal akıl yürütme konusu yeniden ele alındı. Bir testin ardından, rastgele seçilen bir gruba kısa bir eğitim seansı verilirken, kontrol grubu alternatif bir etkinlikle meşgul oldu. Katılımcılar daha sonra daha önce cevapladıkları soruları tekrar gözden geçirdiler ve ilk performanslarını yeniden değerlendirdiler. Eğitime katılan düşük performanslı katılımcılar, doğru cevapları yanlış olanlardan ayırt etme ve önceki performanslarını daha gerçekçi bir şekilde değerlendirme konusunda önemli ölçüde daha yetkin hale geldiler. Temel bulgu, eğitim sonrası yapılan yeni bir testte elde edilen puanlardaki iyileşmeden ziyade, önceki cevapların daha doğru bir şekilde değerlendirilmesiyle ilgiliydi.
12. ve 62. persentiller
Orijinal çalışma dikkat çekici bir bulgu ortaya koymaktadır: Performans dağılımının en alt çeyreğinde yer alan bireyler, ortalama olarak 12. persentilde puan alırken, göreceli konumlarını yaklaşık olarak 62. persentilde olarak tahmin etmişlerdir.
12. persentilde puan almak, karşılaştırma grubunun yaklaşık yüzde 12’sinden daha iyi performans gösterdiği anlamına gelir. Tersine, 62. persentilde bir öz değerlendirme, kişinin kendisini grubun yaklaşık yüzde 62’sinden üstün gördüğünü yansıtır. Ortalama olarak, bu katılımcılar en düşük performans gösteren çeyreğe ait olmalarına rağmen kendilerini ortalamanın biraz üzerinde algıladılar.
Yüksek performans gösterenler de her zaman tamamen doğru değerlendirmeler yapmadılar; bazen göreceli konumlarını olduğundan daha düşük tahmin ettiler. Bu sonuçlar, gerçek performans ile öz değerlendirme arasında bir tutarsızlık olduğunu ortaya koymaktadır; bu tutarsızlığın nedenini belirlemek ayrı bir bilimsel araştırmadır.
Ünlü “Mount Stupid” eğrisi orijinal bir şekil değildir
“Mount Stupid”e doğru dik bir şekilde yükselen, ardından “Umutsuzluk Vadisi”ne dalan ve sonra kademeli olarak tırmanan bu eğriyle karşılaşmış olabilirsiniz. Yatay ekseni bilgi veya deneyimi, dikey ekseni ise özgüveni temsil eder.
Bu grafik ne kadar akılda kalıcı olursa olsun, orijinal çalışmadan alınmamıştır. Kruger ve Dunning, tek bir kişinin özgüveninin yıllar süren öğrenme süreci boyunca nasıl değiştiğini izlememiştir. Bunun yerine, farklı bireylerin performanslarını ve öz değerlendirmelerini karşılaştırdılar; örneğin, orijinal makalenin 1124. sayfasındaki Şekil 1, mizah çalışmasındaki dört performans çeyreğine ait bulguları göstermektedir. Kesitsel bir karşılaştırma, basitçe evrensel bir öğrenme zaman çizelgesine dönüştürülemez.
Bu popüler eğri, bir bireyin kişisel öğrenme deneyimini gösterebilir; ancak bu, özgüvenimizin deneysel olarak kanıtlanmış bir tarihçesi değildir. Kanıtlanmamış bir şemanın bu konuyla bu kadar yaygın bir şekilde ilişkilendirilmiş olması bile, eleştirel düşünmek için bir neden teşkil eder.
Python öğretiminden bir örnek
Python'a yeni başlayan bir kişi, değişkenleri, döngüleri ve fonksiyonları hızla kullanmaya başlayabilir. Bunlar gerçek başarılardır. Programlama birdenbire oldukça kolay görünmeye başlayabilir. Ancak daha sonra özyineleme, üreteçler, eşzamanlılık, yazılım mimarisi, test etme ve diğer birçok konuyla karşılaşırlar.
Bu aşamada, öğrencinin öznel yetkinlik algısı, gerçek becerileri gelişse bile geçici olarak düşebilir. Artık bu alanın ne kadar geniş olduğuna dair daha net bir görüşe sahiptirler. Bu, olası bir öğrenme deneyimidir; herkesin aynı iniş-çıkış eğrisini izlediğine dair bir kanıt değildir.
Siyaset ve anlama yanılsaması
Siyasi konular, tek bir nedene veya tek bir çözüme odaklandığımız sürece şaşırtıcı derecede basit görünebilir. Vergileri düşürmek, bir kurumu kaldırmak, belirli bir teknolojiyi uygulamaya koymak: bu tür öneriler, bir çözümün yararlı bileşenleri olabilir. Ancak bunların sonuçları, etkileşimlere, varsayımlara ve birbiriyle çelişen hedeflere bağlıdır.
Bununla ilgili bir kavram da açıklayıcı derinlik yanılsamasıdır. Genellikle, bir şeyin işleyişini adım adım açıklamamız istenene kadar onu iyi anladığımıza inanırız.
Fernbach ve meslektaşları 2013 yılında, katılımcılardan bu tür açıklamalar istemenin bazen siyasi tutumlarını ılımlılaştırdığını bildirmişlerdir. Crawford ve Ruscio (2021) tarafından daha sonra yapılan ve önceden kayıt altına alınmış bir tekrarlama çalışması da benzer şekilde, katılımcıların anlayışlarındaki boşlukları fark ettiklerini, ancak güvenilir bir siyasi ılımlılaşma bulamadıklarını ortaya koymuştur. Bu ayrım önemlidir: Neyi anlamadığımızı fark etmek, görüşlerimizi mutlaka değiştirmez.
Bu nedenle, güçlü siyasi görüşlere sahip olmak ne uzmanlığın ne de Dunning–Kruger etkisinin kanıtıdır. Siyasi rakiplerimizi psikolojik etiketlerle bir kenara atmak yerine, argümanları ve kanıtları incelemeliyiz.
Komplo teorileri ve sosyal medya
İnternette, sadece birkaç saat içinde muazzam miktarda makale ve video tüketebiliriz. Ancak, büyük miktarda bilgi otomatik olarak sağlam uzmanlık anlamına gelmez. Önemli bir soru, kaynaklarımızın kalitesini ve güvenilirliğini değerlendirebilmemizdir.
Sosyal medyada, kendinden emin ifadeler, dikkatle sınırlandırılmış açıklamalardan daha otoriter gelebilir. Onay önyargısı da burada rol oynar: mevcut inançlarımızla uyumlu bilgileri fark etme veya kabul etme eğilimindeyiz.
Bununla birlikte, komplo teorilerine olan inancı veya siyasi kutuplaşmayı yalnızca Dunning–Kruger etkisine atıfta bulunarak açıklamak yanlış olur. Her iki olgunun da çok sayıda bireysel ve toplumsal nedeni vardır. Bir iddia, onu ortaya atan kişide varsayılan psikolojik bir eksikliğe göre değil, kanıtlarına göre değerlendirilmelidir.
Dunning–Kruger etkisi bilimsel açıdan tartışmalı mıdır?
Evet. Araştırmacılar, gözlemlenen örüntünün hem büyüklüğü hem de açıklaması konusunda tartışmaktadır. Endişe verici konulardan biri, testlerin istatistiksel yapısıdır. Sınırlı bir performans ölçeğinin en altındaki bir kişinin, performansını hafife alma imkânı çok azdır, ancak abartma imkânı oldukça fazladır. En yüksek performans gösterenler için ise bunun tersi geçerlidir.
Bir başka sorun da ortalamaya doğru regresyondur: iki ölçüm arasında mükemmel bir korelasyon olmadığında, birindeki olağanüstü yüksek veya düşük değerler genellikle diğerindeki daha az uç değerlere karşılık gelir. Dolayısıyla, bu tanıdık örüntünün bir kısmı, kişinin kendini değerlendirmede özel bir yetersizlik gerektirmeden istatistiksel özelliklerden kaynaklanıyor olabilir.
Gignac ve Zajenkowski, 2020 yılında kendi zekalarını değerlendiren verileri kullanarak, bu örüntünün büyük bir kısmının istatistiksel bir yanılsama olabileceğini savundular. 2023 yılında Dunkel, Nedelec ve van der Linden zeka verilerini yeniden incelediler ve küçük ama istatistiksel olarak anlamlı bir etki bildirdiler. Bu etkinin boyutu ve onu tespit etmek için en iyi yöntemler hâlâ tartışma konusudur.
Bir kişinin gramer gibi belirli bir beceriye ilişkin öz değerlendirmesini, genel zekâya ilişkin değerlendirmesinden ayırmak önemlidir. Bir alandaki sonuçlar, otomatik olarak diğer tüm alanlara genellenmemelidir.
Bu eleştirilerin hiçbiri, insanların kendilerini her zaman doğru değerlendirdiğini kanıtlamaz. Bu, gözlemlenen örüntüyü onu açıklamak için önerilen psikolojik mekanizmadan neden ayırmamız gerektiğini gösterir. Bu ayrım, iyi bilimin temelidir.
Neden başkalarında bu etkiyi tespit etmeye bu kadar hevesliyiz?
Dunning–Kruger etkisi sıklıkla siyasi rakiplere, kendini uzman ilan edenlere veya alışılmadık inançlara sahip kişilere uygulanır. Peki ya kendimiz? Aynı etkiden biz de etkilenip etkilenmediğimizi kendimize sormamız gerekmez mi? Biz de farkında olmadan kendi bilgimizi abartıyor olabilir miyiz?
Bir görüşü olduğu gibi kabul ettiğimde, temel ilişkileri kavradığımdan nasıl emin olabilirim? Hangi bilgileri gözden kaçırmış olabilirim? Kendi akıl yürütmemdeki bir hatayı fark edebilir miyim?
Bu, tüm bakış açılarının eşit değerde olduğu anlamına gelmez. Aksine, başkalarının iddialarına uyguladığım standartların aynısını kendi iddialarıma da uygulamam gerektiği anlamına gelir. Dört soru bu konuda yardımcı olabilir:
- Aslında ne biliyorum? Hangi ifadeleri kanıtlayabilirim?
- Bunu nasıl biliyorum? Kaynaklarım ne kadar güvenilir?
- Bunu açıklayabilir miyim? Birkaç sloganın ötesindeki mekanizmaları anlıyor muyum?
- Fikrimi ne değiştirebilir? Hangi kanıtlar beni yeniden düşünmeye sevk eder?
Sonuç: bilgi ve entelektüel alçakgönüllülük
Dunning–Kruger etkisi, sadece sözde yetersiz insanlara uygun bir etiket sağladığı için değil, aynı zamanda kendi bilgimizin sınırlarını ne kadar doğru algıladığımız konusunda bir soru ortaya attığı için de ilgi çekicidir.
Orijinal deneyler, performans ile öz değerlendirme arasında çarpıcı farklılıklar olduğunu ortaya koymaktadır. Sonraki eleştiriler ise, bu uçurumlar için tek bir açıklamaya hemen atlamamamız gerektiğini vurgulamaktadır. Bu etkinin popüler tasviri bile, akılda kalıcı bir anlatının gerçek araştırma bulgularını ne kadar kolay gölgede bırakabileceğini göstermektedir.
Kendi bilginizin sınırlarını fark etmek, başlı başına bir bilgi biçimidir.
Belki de eleştirel düşünme, mütevazı bir iddiayla başlar: “Bilmiyorum.”. Ya da daha iyisi“Hiçbir şey bilmediğimi bilmiyorum!” Bu, bir zayıflık itirafı değil, daha güçlü argümanlar ve yeni kanıtlarla düzeltilmeye açık olma isteğidir.
Peki ya ben?
İster bilgisayar bilimlerinde ister müzikte olsun, sık sık yeteneklerimi sorguluyorum. Başkaları çalışmalarımı takdir etse bile, neyi bilmediğimin, neyi anlamadığımın ve neyi iyi yapamadığımın son derece farkındayım. Dunning–Kruger etkisine dair yaygın bir yoruma göre, bu zihniyet beni kendilerini hafife alma eğiliminde olan daha yetkin bireyler arasına yerleştirebilir. Bu kesinlikle içimi rahatlatırdı. Ancak, başka bir düşünce de akla geliyor: Ya şüphelerim aslında haklıysa? Ya kendimi hiç de küçümsemiyorsam, aksine yeteneklerimi gerçekçi bir şekilde değerlendiriyorsam? Ve kendi kendime olan şüphemin yetkinliğin kanıtı olduğuna inanarak kendimi övüyor olmam biraz ironik değil mi? Belki de en önemli ders, ne özgüvenin ne de kendinden şüphe etmenin yetkinliğin güvenilir bir göstergesi olmadığıdır. Sınırlarımızı kabul etmek değerlidir, ancak bu, gerçekte ne kadar yetkin olduğumuzu mutlaka ortaya koymaz.Bilimsel kaynaklar
- Kruger, J., & Dunning, D. (1999). Yetersiz ve Bunun Farkında Olmayan: Kendi Yetersizliğini Fark Etmedeki Zorlukların Abartılı Öz Değerlendirmelere Nasıl Yol Açtığı. Kişilik ve Sosyal Psikoloji Dergisi, 77(6), 1121–1134. DOI · Orijinal makale (PDF)
- Morris, E. (2010). Anosognozik Kişinin İkilemi (1. Bölüm). The New York Times. Tarihsel arka plan
- Gignac, G. E. ve Zajenkowski, M. (2020). Dunning-Kruger Etkisi (Çoğunlukla) İstatistiksel Bir Yanılsamadır: Bireysel Farklılıklar Verileriyle Hipotezi Test Etmeye Yönelik Geçerli Yaklaşımlar. Intelligence, 80, 101449. DOI
- Dunkel, C. S., Nedelec, J. ve van der Linden, D. (2023). Dunning-Kruger Etkisinin Yeniden Değerlendirilmesi: Gignac ve Zajenkowski (2020) Çalışmasına Yanıt ve Tekrarlama. Intelligence, 96, 101717. DOI
- Fernbach, P. M., vd. (2013). Siyasi Aşırılık, Anlama Yanılsamasıyla Desteklenir. Psychological Science, 24(6), 939–946. DOI
- Crawford, J. T. ve Ruscio, J. (2021). İnsanlardan Karmaşık Politikaları Açıklamalarını İstemek Siyasi Ilımlılığı Artırmaz: Fernbach, Rogers, Fox ve Sloman’ın (2013) Bulgularını Yakından Tekrarlayamayan Ön Kayıtlı Üç Başarısızlık. Psychological Science, 32(4), 611–621. DOI
Bu sitede daha fazla okuma: Occam’ın Usturası ve Eleştirel Düşünme bölümündeki diğer makaleler.