Mit nasıl doğdu?
Uzun yıllardır e-postalarda ve internet sitelerinde Abraham Lincoln ile John F. Kennedy’nin yaşam öyküleri arasındaki sözde şaşırtıcı paralelliklerin listeleri dolaşıyor. Liste çoğu kez imalı bir soruyla biter: “Rastlantı mı, yoksa …?”
Örneği bu kadar ilginç kılan tam da budur. Aşağıdaki liste, mitin savunucuları tarafından dolaşıma sokulan iddiaları aktarır. Benim gerçek diye ileri sürdüğüm olguların listesi değildir. Bazı maddeler yaklaşık olarak doğrudur, bazıları çarpıtılmış, bazıları ise bütünüyle yanlıştır.
İleri sürülen rastlantılar
- Lincoln 1846’da, Kennedy 1946’da Kongreye seçildi.
- Lincoln 1860’ta, Kennedy 1960’ta başkan oldu.
- Her ikisi de özellikle yurttaşlık haklarıyla ilgilendi.
- Her iki başkanın eşi de Beyaz Saray’da yaşarken bir çocuğunu kaybetti.
- Her iki başkan da cuma günü vuruldu ve başından yaralandı.
- Lincoln’ün sekreterinin adı Kennedy, Kennedy’nin sekreterinin adı Lincoln’dü.
- İkisi de bir Güneyli tarafından öldürüldü.
- İkisinin yerine de Johnson adlı ve Güneyli bir adam geçti.
- Andrew Johnson 1808’de, Lyndon Johnson 1908’de doğdu.
- John Wilkes Booth 1839’da, Lee Harvey Oswald 1939’da doğdu.
- Her iki suikastçı da üç adıyla tanınıyordu; tam adlarının her biri 15 harften oluşuyordu.
- Lincoln “Ford” adlı bir tiyatroda — bazı sürümlerde hatta “Kennedy” adlı tiyatroda — vurulurken Kennedy “Lincoln” adlı Ford modelinde vuruldu.
- Her iki suikastçı da yargılanamadan vuruldu.
- Lincoln ölümünden bir hafta önce Maryland’deki Monroe’daydı; Kennedy ölümünden bir hafta önce Marilyn Monroe ile birlikteydi.
- Lincoln’ün katili bir tiyatrodan depoya kaçtı; Kennedy’nin katili depodan ateş edip tiyatroya kaçtı.
Liste neden ikna edicidir?
Liste retorik olarak işe yarar, çünkü eşleşmeleri toplar ve farklılıkları görünmez kılar. Gizli bir düzene inanmaya zaten eğilimli biri sonucu ilahî müdahale, kozmik bir komplo veya tercih ettiği hemen her başka açıklama olarak yorumlayabilir.
Bazı iddialar kolayca çürütülebilir veya doğru bağlama yerleştirilebilir. Marilyn Monroe 1962’de öldü; Kennedy 1963’te suikasta uğradı. Lincoln’ün Kennedy adlı bir sekreteri olduğuna ilişkin sağlam kanıt yoktur. John Wilkes Booth 1839’da değil, 1838’de doğdu. Lincoln’ün vurulduğu yer de Kennedy adlı bir tiyatro değil, Ford’s Theatre’dı.
Ancak bu bizi daha da önemli bir noktaya götürür:
Listedeki her madde doğru olsaydı bile liste gizli bir bağlantının kanıtı olmazdı.
Seçilmiş benzerlikler toplamı nedensel bir açıklama değildir.
Mantıksal mekanizma: İsabetten sonra seçim yapmak
Ayrıntılı olarak belgelenmiş iki yaşam öyküsü, karşılaştırılabilecek muazzam sayıda özellik, tarih, ad, yer, akraba, olay ve ifade sunar. Seçim kuralı çoğu kez ilginç bir eşleşme bulunduktan sonra değiştirilir:
- Bazen aynı yıl önemlidir; başka yerde yalnızca 100 yıllık fark sayılır.
- Bazen adın kendisi önemlidir; ardından birdenbire addaki harf sayısı önem kazanır.
- Bir noktada görevler, sonra doğum yerleri, araçlar veya binalar karşılaştırılır.
- Uymayan farklılıklar ise basitçe dışarıda bırakılır.
Bu bir seçilim yanlılığı biçimidir ve çoklu karşılaştırma sorununa benzer: Ne kadar çok olası karşılaştırmaya izin verirsek sonradan çarpıcı görünen eşleşmeler bulmak o kadar kolaylaşır.
McKinley ve Garfield: Bir karşı sınama
John Leavy, başka başkan çiftleri için de benzer rastlantıların bulunup bulunamayacağını inceledi. William McKinley ile James Garfield arasındaki paralelliklerden bazıları şunlardı:
- İkisi de Cumhuriyetçiydi.
- İkisi de Ohio’da doğup büyüdü.
- İkisi de Amerikan İç Savaşı gazisiydi.
- İkisi de Temsilciler Meclisinde görev yaptı.
- “McKinley” ve “Garfield” adlarının her biri sekiz harften oluşur.
- İkisinin ardından da New York’lu başkan yardımcıları başkan oldu.
- Her iki halef de bıyıklıydı.
- Her iki başkan da eylül ayında vuruldu.
Yalnızca eşleşmeler gösterildiğinde böyle bir liste hemen gizemli görünmeye başlar. Kennedy–Lincoln mitinin gerçek sınaması budur.
Son ve bilinçli olarak ironik bir sınama
Richard Nixon ile Thomas Jefferson mı? Her iki soyadı da “on” ile bitiyor. Garip değil mi? İkisi de skandallar nedeniyle başkan yardımcılarını kaybetti. İkisi de başkanlık seçiminde Massachusetts’li zengin bir aileden gelen John adlı rakibe yenildi. Her iki durumda da bir sonraki başkanın adı James’ti.
Jefferson’ın Nixon adlı, Nixon’ın da Jefferson adlı bir kuşa sahip olup olmadığı ise bütünüyle çözümsüzdür. Belki de hiçbiri suikasta uğramadıysa nedeni tam olarak buydu.
:-)
Son paragraf elbette ironidir. Seçim kuralları keyfî olduğunda görünüşte anlamlı bir hikâyenin ne kadar kolay üretilebildiğini gösterir.